Zapraszamy na wycieczkę ścieżkami historii ziemi kętrzyńskiej

Centrum Biblioteczno – Kulturalne Powiatu Kętrzyńskiego zaprasza na kolejną, samochodową wycieczkę, która odbędzie się w sobotę 5 września. Wszyscy zainteresowani spotykają się o godz. 10.00 na parkingu przy ul. Pocztowej 13, przy siedzibie Centrum. Jak zwykle prosimy zmotoryzowanych o zabranie ze sobą osoby, które przyjdą na parking bez własnego pojazdu. Sobotnia trasa obejmować będzie następujące miejscowości: Filipówka, Kotkowo, Linkowo, Tołkiny, Worpławki i Gudniki. Przewidywany powrót do Ketrzyna około godz. 14.00. Chętni mogą zostać na dłużej w Gudnikach, gdzie można zrelaksować się, spożyć posiłek, rozpalić grilla. Nieopodal jest jest plac zabaw dla dzieci.

TRASA WYCIECZKI SAMOCHODOWEJ

Filipówka (niem. Philippsdorf) – Brak jest szczegółowych informacji o historii miejscowości. Pierwsza informacja pochodzi z 1488r., kiedy wielki mistrz Zakonu nadał Martinowi Tyle 3 włóki (50,3 ha) ziemi. Zapewne w późniejszym okresie została własnością rodziny szlacheckiej osiadłej na tym terenie, bowiem zyskała status majątku szlacheckiego. W 1711r. właścicielem majątku był por. von Pröck, a w 1785r. baron von Eulenburg, pan na Prośnie. Kilka lat później Filipówkę kupił baron Friedrich Schenk zu Tautenburg właściciel majątku Wopławki, rezydent na Dobie (gm. Węgorzewo), który ustanowił tam folwark. Po śmierci Christopha Fabiana Schenk zu Tautenburg majątek Wopławki z folwarkiem w Filipówce został w 1828r. sprzedany. Kupił go baron Friedrich Wilhelm Schmidt von Schmiedeseck. W połowie lat 60. XIX w. folwark przekształcono w majątek rycerski, który kupił G. Heilmeyer. Rozpoczął budowę budynków gospodarczych i dworu. Obiekt parterowy ze ścianką kolankową, w której symetrycznie rozmieszczone są eliptyczne otwory okienne. Na osi elewacji frontowej ryzalit ujęty profilowanymi pilastrami. W szczycie ryzalitu okulus w tynkowanej opasce ze stylizowanymi tynkowanymi zwornikami, szczyt zwieńczony sterczyną. Elewacja frontowa 7-osiowa, symetryczna. Otwory okienne spięte są stylizowanym zwornikiem. Płaszczyzna elewacji boniowana, zamknięta gzymsem uskokowym, a naroża elewacji  ujęte profilowanymi pilastrami. W 1871r. jego majątek liczył 294 ha. W 1898r. właścicielem majątku rycerskiego był Walter Schwarz, który dokończył budowę zespołu dworsko-folwarcznego. W. Schwarz, który gospodarował na tym majątku do końca lat 20. XX w., posiadał liczącą się w skali Prus Wschodnich hodowlę koni, głównie pociągowych oraz własny targ koński. Na początku lat 30. XX w. obszar majątku  został poddany parcelacji. Powstała w ten sposób wieś rolnicza licząca 17 gospodarstw. Resztówkę wielkości 90 ha kupił Wilhelm Zukowski, który przyjechał z miejscowości Piskorze. Do 1945r. właścicielem tego gospodarstwa był Emil Zukowski. Po 1945r. utworzono tam spółdzielnię rolniczą, prowadzoną przez polskich przesiedleńców. Po 1956r. majątek podzielony został między mieszkańców. Obecnie dwór wystawiony jest na sprzedaż.

Filipówka

Kotkowo (niem. Kotittlack) – Założone zostało jako dobro służebne o powierzchni 10 włók (168 ha) na pruskim polu osadniczym Kotittlauks w 1339r. z obowiązkiem wystawienia służby zbrojnej. W 1397r. obok majątku, założono wieś na 8 włókach lokowaną na prawie magdeburskim przez wielkiego mistrza Winricha von Kniprode. Po zniszczeniach w okresie wojny 13-letniej (1454-1466) dobra scalono i utworzono majątek szlachecki, który otrzymali przedstawiciele rodziny von der Groeben. W pobliskim Linkowie wybudowali dwór, więc Kotkowo stało się folwarkiem. Po 1793r. Kotkowo kupił generał L. von Massenbach, który w 1820r. liczył 8 domów i 63 mieszkańców. Po śmierci generała jego spadkobiercy sprzedali osobno Linkowo i Kotkowo z folwarkiem Owczarki. Nabywcą Kotkowa z folwarkiem był von Schack, który posiadał ten majątek jeszcze w 1871r. Po jego śmierci nowym właścicielem Kotkowa został krótko Wittich. W 1881r. majątek kupił baron Hilmar Schmidt von Schmiedeseck z Wopławek. W 1889r. po śmierci barona majątkiem zarządzał do 1892r. jego szwagier, von Steegen. Dobra w Kotkowie, które do tej pory miały status folwarku szlacheckiego, stały się majątkiem rycerskim. Kotkowo zostało sprzedane, a kolejnym właścicielem majątku został Max Wiehler, który w 1895r. wybudował dwór. Obiekt parterowy z użytkowym poddaszem, z usytuowanym na osi elewacji frontowej pozornym ryzalitem, z półokrągłym okienkiem w szczycie i zwieńczony sterczyną. Po obu stronach 3-osiowego ryzalitu widoczne są facjaty. Max Wiehler był postacią znaną w powiecie. W 1903r. założył Towarzystwo Jeździeckie. Specjalizował się w hodowli koni trakeńskich (najlepsza w Prusach Wschodnich), bydła i pstrągów, które były hodowane w stawach utworzonych ze spiętrzenia przepływającej strugi. W 1927r. majątek o powierzchni 515 ha kupił Paul Busse (1895-1984), rolnik pochodzący z Wielkopolski. Kontynuował on tradycje poprzednika. Paul Busse opuścił Kotkowo 15 stycznia 1945r. Po 1945r. majątek z dworem, do którego dobudowano przybudówkę, przejęty został przez PGR. Obecnie niezamieszkały dwór jest własnością prywatną.

Kotkowo

Linkowo (niem. Schrengen,wcześniej Warkeim) – Miejscowość lokowana została w 1400r. jako dobro służebne wielkości 10 włók (167,96 ha), nadany Prusowi o nieznanym imieniu na prawie magdeburskim przez Konrada von Jungingena, wielkiego mistrza Zakonu. Pod koniec XV w. dobra znalazły się w rękach rodziny von der Groeben. W II połowie XVIII w., po utworzeniu majątku szlacheckiego zbudowano pierwszy dwór. Po 1793r. Linkowo wraz z folwarkami zostały nabyte przez gen. L. von Massenbacha. Po śmierci generała nabywcą majątku z rąk spadkobierców był J. Sehlick,który zmarł w 1871r. Kolejnym nabywcą majątku był kupiec z Królewca Wilhelm Ziemer. W 1907r. rozbudował stary dwór, który uzyskał obecny kształt. Elewacja frontowa boniowana, z środkowym 3-osiowym płytkim ryzalitem. Otwory okienne i drzwiowe w tynkowanych opaskach noszą ślady dekorowań detalem architektonicznym. W 1909r. majątek rycerski Linkowo wraz z folwarkiem Siemki zajmował obszar o powierzchni 642 ha. W 1912r. dobra kupił Kurt Migge. Majątek w 1927r. podupadł ekonomicznie i został wykupiony przez Wschodniopruskie Towarzystwo Ziemskie i poddany parcelacji. Ziemia i większość budynków dawnego zespołu zostały zakupione przez osadników, którzy pobudowali nowe gospodarstwa. Dwór stał się siedzibą Powiatowego Związku Nauczycieli do czasu  budowy nieopodal nowego budynku. Potem rezydencję dworską kupił W. Blask, który adaptowł obiekt na karczmę z zajazdem. Po 1945r opuszczony majątek przejęli polscy przesiedleńcy. Środkowa część dworu adaptowana została na świetlicę wiejską i klub „Ruchu”, a po obu stronach zamieszkały dwie rodziny. Obecnie nieużytkowany dwór popada w ruinę.

Linkowo

Tołkiny (niem. Tolksdorf) – Na dominującym wzniesieniu rozpoczęto w 1386r. budowę kościoła (część wschodnia), a zakończono w 1400r. Jest to budowla jednonawowa z czworokątną wieżą od strony zachodu. Od północy przylega zakrystia, a od południa kruchta, w której przy wejściu stoi granitowa chrzcielnica z XIV wieku. Jako materiału do budowy ścian zastosowano duże bryły kamienia polnego, podobnie w dolnej partii masywnej wieży, wyżej zaś cegły o wątku gotyckim. Kościół miał walory obronne (pierwotnie zapewne własne obwałowania), służył więc mieszkańcom jako miejsce bezpiecznego schronienia. Posiada charakterystyczne elementy gotyku takie jak: przypory, otwory okienne zamknięte ostrym łukiem, a wieża zdobiona symetrycznie rozmieszczonymi na trzech poziomach blendami.

Z dawnego wyposażenia kościoła zachował się m.in. odnowiony niedawno barokowy ołtarz z 1675r., z tego samego okresu ambona, częściowo zamalowana i pozbawiona baldachimu, przedstawiająca czterech ewangelistów oraz przemalowana ława kolatorska patronów kościoła. Ołtarz z bogatą snycerką składa się z trzech poziomów, przy predelli znajduje się obraz przedstawiający Ostatnią Wieczerzę. W głównej części współczesny obraz Matki Boskiej (pierwotnie Trójca Święta), a po bokach ewangeliści. Na górze widoczne są trzy polichromowane, drewniane rzeźby: Chrystusa w środku, po lewej Mojżesza, a po prawej Eliasza. Nad nimi rzeźba Boga Ojca z napisem: „Oto mój Syn umiłowany”. Ołtarz wieńczy rzeźba pelikana jako symbol miłosierdzia Bożego. Na tylnej ścianie ołtarza widnieje nazwisko i data wykonawcy: „Michel Grossman Anno 1675”. Po lewej stronie ołtarza stoi chrzcielnica z XIX wieku z cytatem pochodzącym z Ewangelii św. Marka (16.v.16): „Kto wierzy i ochrzczony zostanie, będzie zbawiony”.

W latach 1525-1945 patronat nad kościołem sprawowali właściciele majątku w Tołkinach. Ostatnim przed 1945r. był Heinrich hrabia zu Dohna, który, gospodarując dobrami, zaangażował się w działalność społeczną i parafialną. Po dojściu do władzy w 1933r. narodowych socjalistów był ich zdecydowanym przeciwnikiem. Kiedy naziści próbowali przejąć kontrolę nad kościołem, mocno wspierał działalność opozycyjnego „kościoła wyznającego” (Bekennenden Kirche). W 1937r. skutecznie interweniował w sprawie uwolnienia 10 księży więzionych przez gestapo, w tym Martina Grunwalda, proboszcza parafii w Tołkinach w latach 1931-1945. Należał do kręgu opozycjonistów skupionych wokół ośrodka w Krzyżowej. W wyniku nieudanego zamachu na A. Hitlera wszystkich spiskowców stracono, w tym hrabiego w Berlinie 14 września 1944r. Jego rodzina była więziona, a żona przeżyła obóz koncentracyjny w Ravensbrück. Po 50 latach, 16 lipca 1994r. odsłonięta została tablica pamiątkowa z napisem: „Heinrich hrabia zu Dohna 15.10.1882-14.09.1944. Za walkę z Hitlerem w kościelnym i politycznym ruchu oporu, skazany i stracony przez Volksgerichtshof. Błogosławieni, którzy prześladowanie cierpią dla sprawiedliwości, albowiem do nich należy królestwo niebieskie (Mateusz 5.10). Pamięci naszego ojca, który patronował tej świątyni w latach 1927-1944. Dzieci, 1994.” W uroczystościach, oprócz najbliższej rodziny, wzięli udział burmistrz Korsz, konsul Republiki Federalnej Niemiec z Gdańska, dowódcy Straży Granicznej, policji oraz przedstawiciele duchowieństwa pod przewodnictwem Edmunda Piszcza, katolickiego arcybiskupa archidiecezji warmińskiej i Rudolfa Bażanowskiego, ewangelickiego biskupa diecezji mazurskiej, którzy celebrowali ekumeniczne nabożeństwo. W homilii E. Piszcz podkreślił sens sprawiedliwości i wierności zasadom, którymi w duchu chrześcijańskim kierował się H. zu Dohna. Na koniec wezwał, aby, kierując się jego wzorem, dążyć do porozumienia obu narodów ponad granicami i podziałami. Po 1945r. jest to rzymskokatolicki kościół pod wezwaniem Matki Bożej Ostrobramskiej.

W obrębie kościoła znajdują się dwie kamienne płyty nagrobne członków rodziny von Borcke, Ernsta i jego żony Bernardyny. Grobowce właścicieli okolicznych dóbr zostały zniszczone, ale w 2009r. członkowie Towarzystwa Miłośników Ziemi Kętrzyńskiej im. Zofii Licharewej uporządkowali je.

Tołkiny

Worpławki (niem. Worplack) – Brak jest materiałów źródłowych o historii miejscowości. Założone zostało zapewne jako wieś i pruskie dobra służebne na polu osadniczym. Po wojnie 13-letniej dobra scalono i powstał majątek. W 1785r. właścicielem szlacheckiego majątku i wsi liczącej 12 domów, był szlachcic von Trzcinski. W 1820r. majątek liczył 8 domów i 86 mieszkańców, a zarządcą był urzędnik Maschke. Po przekształceniu na majątek rycerski o powierzchni 409 ha, właścicielem został Hermann Rohde (1871r.), który wzniósł parterowy dwór. W 1920r. rozbudował go, dostawiając piętrową część, Ernst von Frankenberg und Proschlitz, którego herb widnieje na elewacji frontowej. Obecnie w starszej część obiektu jest pensjonat „Dwór Barocco”, a nowej części są prywatne mieszkania.

Gudniki (niem. Gudnick) – W środkowej części wsi stoi gotycki kościół z II połowy XIV wieku. Bryła kościoła z przyporami, wykonana z kamieni polnych i cegieł, przechodziła kolejne remonty, a ich daty widoczne są na wschodniej ścianie (1731, 1855, 1905, 1934). W latach 1731-33 odnowiono zakrystię oraz kruchtę, gdzie wykonano ozdobny, barokowy szczyt. W połowie XVIII wieku wzniesiono drewnianą wieżę dzwonną. Wewnątrz kościoła zachowało się oryginalne wyposażenie i wystrój z XVII i XVIII wieku. Najciekawszy jest zabytek, który pierwotnie znajdował się przed ołtarzem, a obecnie wmurowany jest w południową ścianę kościoła. Jest to płyta nagrobna Johanna Bernharda Varnhagena, przedstawiciela znanej rodziny von Ense pochodzącej z Werl w Westfalii, nadwornego lekarza szwedzkiej królowej Krystyny. Wykuty napis w języku niemieckim brzmi w tłumaczeniu: „Roku Pańskiego 1647 w kwietniu zmarł w Bogu w wieku 43 lat i został tu pochowany szanowny pan Johann Bernhard Varnhagen, były lekarz przyboczny Jej Wysokości królowej Szwecji, któremu na wieczną pamiątkę jego brat Caspar Erard Varnhagen, doktor praw, kazał położyć tę płytę nagrobną. Niech Bóg da mu radosne zmartwychwstanie do wiecznego życia. Amen”.

Barokowy ołtarz ujęty w stylizowane kolumny korynckie wzniesiony został w 1626r., a ufundowany przez dwie rodziny szlacheckie. W zwieńczeniu widoczne są herby fundatorów rodziny Egloffstein (z głową niedźwiedzia po lewej) i Groeben (z dzidą i łapą gryfa po prawej), a poniżej data 1656r., wtedy to wykonano polichromię. Napis na ołtarzu brzmi: „Trójca jest w niebie. Ojciec, Słowo i Duch Święty i ta Trójca jest jednością. Jan”. Z tyłu ołtarza widoczne są daty oraz różne napisy poszczególnych wykonawców kolejnych remontów, w tym jedyny czytelny: „Johann Klein, murarz z Lidzbarka Warmińskiego, 1842r.” Główny obraz ołtarzowy ofiarowany został do kościoła w 1883r. przez ewangelickie towarzystwo sztuk z Berlina. Belkowy strop pokryty jest ornamentowym malarstwem wykonanym w 1744r. (data widoczna na belkowaniu), a jego autorem był Johann Jeruzalem z Friedland (obecnie Prawdinsk w obwodzie kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej), którego podpis zachował się w narożniku. Chór i organy wykonane zostały w latach 1740-1744, prospekt organowy oraz klawiatura zniszczyli żołnierze Armii Czerwonej, którzy przez kilka miesięcy 1945r. użytkowali kościół jako stajnię. Obecnie obudowa prospektu pomalowana jest farbami ze stylizowanymi piszczałkami. W przedsionku-kruchcie znajduje się najstarszy zabytek, tj. granitowa chrzcielnica z XIV wieku. W latach 60. XX wieku przeniesiono z Klewna ołtarz szensztacki Matki Boskiej Trzykroć Przedziwnej z napisem: „Serwus Marie nunquam peribit” Ingelstadt 1914 Schönstatt 1919”. W oknie przy ołtarzu zrekonstruowano renesansowy witraż z datą 1586 przedstawiający Zmartwychwstanie Chrystusa. Po 1945r. jest to rzymskokatolicki kościół pod wezwaniem św. Andrzeja Boboli, filia parafii św. Piotra i Pawła w Reszlu.

Nieopodal kościoła stoi granitowy pomnik z nazwiskami mieszkańców wsi poległych podczas I wojny światowej w latach 1914-1918.

                                                                                               Opracował: Tadeusz Korowaj

Gudniki