Ciekawostki, nie tylko historyczne, powiatu kętrzyńskiego, cz. 6

Nagrobek poległych

O mogile milicjantów

Listopad tradycyjnie jest miesiącem, w którym wspominamy zmarłych. Wiele osób odwiedzających cmentarz komunalny w Kętrzynie, widziało zbiorową mogiłę usytuowaną po prawej stronie alei, ok. 100 m za bramą wejściową od strony ul. Mazowieckiej. Mogiła w obecnej postaci została urządzona pod koniec lat 80., prawdopodobnie w 1988r., kiedy ekshumowano do jednej mogiły doczesne szczątki milicjantów spoczywających  na terenie cmentarza. Przy mogile postawiono duży granitowy kamień, prawdopodobnie przeniesiony z dawnego cmentarza ewangelickiego (zachowały się ślady napisów, napisał o tym Wincenty Jodelis w artykule opublikowanym w „Gazecie Kętrzyńskiej” w 1992r.). Na frontowej części kamienia widnieje logo Milicji Obywatelskiej (MO) z mieczem i wspartym na rękojeści wieńcu z napisem „W służbie ojczyzny”. Poniżej przytwierdzona jest marmurowa tablica z napisem „Polegli w 1946r.” oraz nazwiskami i stopniami dziewięciu funkcjonariuszy „kpr. Czesław Trepanowski, kpr. Stanisław Przewodowski, kpr. Czesław Gadomski, szer. Wacław Gaweł, szer. Bolesław Gajowiecki, szer. Michał Karniej, szer. Tomasz Nowak, ob. Tadeusz Żarski”.

Pragnę przybliżyć wymienione postacie w oparciu o materiały archiwalne, które opublikował pracownik naukowy Uniwersytetu Warmińsko – Mazurskiego, Paweł Letko w swoim artykule „Stan bezpieczeństwa w powiecie kętrzyńskim w latach 1945-1946” zamieszczonym w periodyku „Echa przeszłości” (wyd. X, 2009, s. 305-312). Inne, milicyjne źródła sprzed 1989r., które podlegają weryfikacji to: Archiwum Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej oraz dwa wydawnictwa „Księga pamięci poległych funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej, Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej” (Warszawa, 1969r.) i „W służbie narodu”.

Trzej pierwsi funkcjonariusze zginęli w Gierłoży 5 października 1946r. rozerwani przez miny, według oficjalnych źródeł „podczas udzielania pomocy rannym funkcjonariuszom na polu minowym w byłej kwaterze Hitlera w Gierłoży pod Kętrzynem”. Próbowali oni pomóc sołtysowi wsi z Nowej Różanki, który wraz z synem znalazł się na polu minowym. Inna wersja mówi o tym, że znalazł się tam komendant posterunku MO w Nowej Różance. Informacja o tym zdarzeniu odnotowana jest w księdze zgonów w parafii św. Katarzyny w Kętrzynie pod datą 6 października. Notatkę sporządził ks. Wacław Radziwon, „administrator parafii Kętrzyn”, jak sam napisał w księdze. Przy każdym nazwisku zanotował, że „został rozszarpany przez minę w Gorlicach”. Warto i trzeba przywrócić pamięć o wszystkich poległych, nie tylko dlatego, że byli to młodzi ludzie. Tego wymaga od nas wiara chrześcijańska. Trudno też sądzić, iż ci młodzi mężczyźni wstępując do milicji kierowali się tylko względami ideologicznymi. Oto krótkie notki o trzech pierwszych milicjantach, z podaniem źródeł:

  1. Kapral Czesław Trepanowski, syn Wacława, urodzony 1 lutego 1929r., Grodno, pochodzenie inteligenckie [robotnicze – wg Księgi pamięci], kawaler, funkcjonariusz Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej (dalej KP MO) Kętrzyn, bezpartyjny. Po ucieczce z robót przymusowych w Niemczech, w partyzantce radzieckiej, następnie w Wojsku Polskim. Od 25 marca 1946r. w MO. Poległ 5 października 1946r., rozerwany przez minę podczas udzielania pomocy rannym funkcjonariuszom na polu minowym w byłej kwaterze Hitlera w Gierłoży pod Kętrzynem. Źródło: Archiwum KW MO; Księga pamięci poległych funkcjonariuszy SB, MO, ORMO, Warszawa 1969 [dalej jako Księga pamięci], s. 346, poz. 181; W służbie narodu, s. 208.
  2. Kapral Stanisław Przewodowski, syn Konstantego, ur. 16 października 1921r., Stryjewo Wielkie, pow. ciechanowski, pochodzenie chłopskie [robotnicze – wg Księgi pamięci], żonaty, 1 dziecko, funkcjonariusz posterunku MO Bezławki, pow. kętrzyński, bezpartyjny. Od 1942r. na robotach przymusowych w Niemczech, po ucieczce w 1943r. ukrywał się. Od 8 września 1945r. w MO. Poległ 5 października 1946r. rozerwany przez minę podczas udzielania pomocy rannym funkcjonariuszom na polu minowym w byłej kwaterze Hitlera w Gierłoży koło Kętrzyna. Archiwum KW MO; Księga pamięci, s. 342, poz. 131; W służbie narodu , s. 208.
  3. Kapral Antoni Gadomski, s. Józefa, ur. 15 stycznia 1916г., Kuzie, pow. ostrołęcki, poch. chłopskie, kawaler [robotnicze – wg Księgi pamięci], funkcjonariusz posterunku KP MO Kętrzyn [posterunku MO Różany – wg Księgi pamięci], bezpartyjny. Poległ 5 października 1946r. [6 października koło Kętrzyna – wg Księgi pamięci] rozerwany przez minę w byłej kwaterze Hitlera w Gierłoży przy niesieniu pomocy rannym funkcjonariuszom MO, przebywającym na zaminowanym terenie. Archiwum KW MO; Księga pamięci, s. 335, poz. 42; W służbie narodu, s. 208.

Pozostała szósta poległa, jak podają źródła milicyjne, „z rąk NN bandy w mundurach żołnierzy radzieckich”. Paweł Letko pisze wprost, że zginęli z rąk żołnierzy sowieckich, w południowej części powiatu kętrzyńskiego, głównie w Bezławkach oraz w Wilkowie i Biedaszkach. Żołnierze ci to albo maruderzy Armii Czerwonej albo specjalne oddziały NKWD, tzw. „trofiejnyje komanda”, które jeszcze po zakończeniu działań wojennych w 1945r. okupowały tereny dawnych Prus Wschodnich przyłączone do Polski na mocy porozumień jałtańsko – poczdamskich. Zachowały się relacje i wspomnienia mieszkańców wielu wiosek oraz raporty komendantów Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa o gwałtach, rabunkach i morderstwach popełnianych przez żołnierzy Armii Czerwonej na polskiej i niemieckiej ludności cywilnej. Najgorszym był żołnierz w Bezławkach o rysach azjatyckich, jak wspominają ówcześni mieszkańcy, którzy wielokrotnie wzywali na pomoc milicjantów. Stawali oni w obronie ludności cywilnej, często zmuszani do użycia broni. Walki milicjantów z sowietami rozgrywały się często na terenie między Bezławkami a Pręgowem. W wyniku tych walk kilku milicjantów zginęło, dane o poległych Rosjanach są nieznane. Oto nazwiska i krótkie informacje o poległych milicjantach z podaniem źródła:

Szeregowy Wacław Gaweł, s. Antoniego, ur. 18 kwietnia 1925r., poch. chłopskie, kawaler, walczył na Wołyniu w partyzantce radzieckiej, funkcjonariusz posterunku MO Berłowsk (ob. Bezławki), pow. Kętrzyn. Poległ 8 lutego 1946r. w Berłowsku. Źródło: Księga pamięci, s. 336, poz. 45;

Wacław Gaweł, zdjęcie wykonane zimą 1945/1946 – fot. udostępnił Dariusz Brzozowski

Szeregowy Bolesław Gajowiecki, s. Jana, ur. 8 grudnia 1923r., poch. chłopskie, żonaty, 3 dzieci, funkcjonariusz KP MO Kętrzyn. Poległ 12 maja 1946r. w pow. kętrzyńskim. Księga pamięci, s. 336, poz. 43;

Szeregowy Michał Karniej, s. Jana, ur. 8 czerwca 1924r., Łąsze (ZSRR), poch. chłopskie, kierowca, kawaler, funkcjonariusz MO, pow. kętrzyński, były partyzant, bezpartyjny. W latach okupacji na robotach przymusowych w Niemczech. Od 22 sierpnia 1945r. w MO. Poległ 19 marca 1946r. w miejscowości Bezławki, pow. kętrzyński, z rąk NN bandy w mundurach żołnierzy radzieckich. Archiwum KWMO; Księga pamięci, s. 337, poz. 64; W służbie narodu, s. 208. Wg P. Letko – zginął z rąk sowietów 19.03.1946r. w Wilkowie w wieku 22 lat;

Szeregowy Tomasz Nowak, s. Walentego, ur. 21 sierpnia 1903r., Niedźwiady, pow. jarociński, poch. chłopskie, żonaty, funkcjonariusz KP MO Kętrzyn. Przed 1939r. na emigracji we Francji, gdzie pracował jako górnik. Żołnierz Wojska Polskiego we Francji, członek KPF, po wyzwoleniu PPR. W MO od grudnia 1945r. Zamordowany 24 marca 1946r.. w Bezławkach, pow. kętrzyński, przez NN bandę rabunkową w mundurach żołnierzy Armii Radzieckiej [poległ 24 czerwca 1946r. w miejscowości Bezławki – wg Księgi pamięci]. Archiwum KW MO; Księga pamięci, s. 342, poz. 123; W służbie narodu, s. 208. [wg P. Letko – referent gospodarczy posterunku MO w Bezławkach zginął z rąk sowietów 30.03.1946r.];

Szeregowy Tadeusz Żarski, s. Władysława, ur. 15 maja 1919r., Skrzypki Duże, pow. bielsko-podlaski, poch. chłopskie, żonaty, funkcjonariusz KP MO Kętrzyn, bezpartyjny. W czasie okupacji na robotach przymusowych w Niemczech. Zabity przez NN 21 stycznia 1946r. podczas podróży służbowej w Biedaszkach [poległ 22 stycznia – wg Księgi pamięci. s. 349,poz. 209].  [wg P. Letko zginął z rąk sowietów 21.01.1946r.];

Obywatel Antoni Sojko, poch. chłopskie, pracownik kontraktowy KP MO Kętrzyn. Poległ 30 marca 1946r. w miejscowości Bezławki, pow. kętrzyński. Księga pamięci, s. 344, poz. 150 [wg P. Letko zginął z rąk sowietów 30.03.1946r. w Bezławkach].

Żyje wśród nas wnuk jednego z wymienionych wyżej poległych milicjantów, który od swojej babci znał zupełnie inną wersję śmierci dziadka. Według tej wersji dziadek zginął wskutek sprzeczki z kolegą.

Na zakończenie nadmienić należy, że do 1960r. siedziba MO i UB mieściła się w budynku przy ul. Mielczarskiego 5, w którym zachowały się w piwnicy cele z metalowymi drzwiami i tzw. „judaszami”.

Opracował: Tadeusz Korowaj – dyr. CBK

Tablica z nazwiskami poległych milicjantów

Zachowane metalowe drzwi do celi w budynku przy ul. Mielczarskiego 5