Zaproszenie na wycieczkę śladami przeszłości ziemi kętrzyńskiej

Czerniki – fot. sprzed 1945r. udostępniła Edith Kaes

Centrum Biblioteczno – Kulturalne Powiatu Kętrzyńskiego zaprasza wszystkich zainteresowanych na kolejną wycieczkę śladami przeszłości ziemi kętrzyńskiej. Tym razem trasa samochodowej wycieczki obejmować będzie miejscowości Karolewo, Czerniki, Parcz i Osewo. Oczekujemy w sobotę 25 czerwca o godz. 10.00 na  parkingu przy ul. Pocztowej 13.

Osewo-nieistniejący dwór, fot. z 1940r. ze zbiorów rodziny von Queiss

Osewo – rodowa część cmentarza, fot. z 2020r. T. Korowaj

Parcz – dwór, fot. z ok. 1930r. udostępniła Edith Kaes

Parcz – przebudowany dwór, fot. z 2021. T. Korowaj

 

Rzymskokatolicki kościół św. Stanisława Kostki w Karolewie

Neogotycki kościół, z charakterystycznym detalem architektonicznym korpusu i wysmukłą wieżą, dominuje w krajobrazie Karolewa (niem. Carlshof). Zbudowano go na potrzeby pensjonariuszy i pracowników zakładu dla epileptyków, założonego w 1882r. przez pastora Christiana Klappa, który w latach 1878 – 1891 piastował urząd proboszcza przy kościele św. Jerzego w Kętrzynie. Projekt kościoła przygotował Heinrich Bergmann (1854–1906), powiatowy inspektor budowlany, w myśl przyjętych i obowiązujących zasad budowy kościołów ewangelickich w Prusach. Budowla musiała nawiązywać swą formą do „chrześcijańskich stylów historycznych” i obejmować najważniejsze zasady wznoszenia ewangelickich budowli sakralnych, które nakazywały orientowanie kościołów, tzn. aby prezbiterium znajdowało się w części wschodniej kościoła, portal główny był usytuowany na osi ołtarza, z wieżą po stronie zachodniej, przed nawą główną obowiązkowo budowano zakrystię, materiałem budowlanym była cegła klinkierowa; zaś we wnętrzu ambona ustawiona w miejscu zetknięcia się prezbiterium z nawą, chrzcielnica ustawiona w pobliżu ołtarza, a empory wzdłuż naw bocznych (drugi taki kościół na terenie powiatu wzniesiono w Korszach).

Prace powierzono firmie mistrza ciesielskiego Heinricha Modrickera z Rastenburga/Kętrzyna. Po wzniesieniu fundamentów wmurowano 5 lipca 1899r. kamień węgielny pod budowę  kościoła, „wznosząc wzrok ku Bogu i prosząc Go, by zechciał uczynić to miejsce chwały miejscem błogosławieństwa dla wielu”, jak napisano w akcie erekcyjnym. Wiosną 1900r. dokończono budowę wieży, dach pokryto łupkiem, z piaskowca wykonano maswerki w jedenastu ostrołukowych oknach, a nad głównym wejściem rozetę z witrażem. Wewnątrz ustawiono dębowy ołtarz i ambonę, organy wykonała firma Goebel z Królewca, zegar na wieży firma Ziel z Królewca. Konsekracja kościoła nastąpiła 5 października 1900r. W czasie II wojny kościół został sprofanowany przez niemieckich żołnierzy z SS. Dzwony z 1932r. zdemontowano na cele wojenne, organy przeniesiono do ośrodka wypoczynkowego w Ludwigsort koło Królewca, zaś ławki do miejscowego magazynu. W pustym kościele zdeponowano zbiory archeologiczne Prussia Museum z Królewca, które po wojnie przejęte zostało przez muzeum w Olsztynie. Dopiero 13 listopada 1949r. opustoszały kościół przejęli katolicy.

Czerniki – wnętrze kościoła z ołtarzem, fot. z ok. 1930r. udostępniła Edith Kaes

Czerniki – obecne wnętrze kościoła, fot. z 2017r. T. Korowaj

TADEUSZ KOROWAJ – HISTORIA CZERNIK

W historii Czernik znalazła odbicie historia tej części Europy. Miejscowość założona została przez rycerzy Zakonu Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (zwanego dalej w skrócie Zakonem krzyżackim). Czerniki, a właściwie Schwarzstein, bo przez ponad 500 lat tak nazywała się ta wieś (inne, wcześniejsze nazwy miejscowości występujące w dokumentach to: Swarzstein, Swarzstyn, Swerczensteyn)[1] wchodziły zatem w skład państwa zakonnego. Po sekularyzacji Zakonu w 1525r. miejscowość należała do księstwa pruskiego, od 1701r. do królestwa Prus, a po 1870r. w skład zjednoczonego państwa niemieckiego (cesarstwo, republika weimarska, III Rzesza) jako prowincja wschodniopruska. Po 1945r. wieś, jak i całą południową część prowincji wschodniopruskiej, włączono do Polski i obecnie Czerniki, należące do gminy Kętrzyn, wchodzą w skład powiatu kętrzyńskiego województwa warmińsko-mazurskiego.

Jednak historia pobytu i działalności na tym terenie człowieka sięga okresów wcześniejszych. Pierwszymi stałymi mieszkańcami tej ziemi byli Prusowie, a rozwijająca się kultura we wczesnym średniowieczu określana była mianem kultury pruskiej.

Dotychczasowy stan badań archeologicznych na terenie Czernik nie pozwala na określenie pełnej historii osadnictwa w pradziejach. Jedynie na podstawie odkryć przypadkowych oraz w wyniku badań wykopaliskowych określić można byłoby zarys osadnictwa omawianej wsi. Z dostępnych źródeł jedynie Rudolf Grenz w swojej monografii wspomina o wzgórzu kościelnym jako pruskim założeniu obronnym. Ale zaraz dodaje, że Hans Crome, znany archeolog niemiecki, który badał te tereny w 1940r., uznał to za wątpliwe. Wspomnieć należy o diabelskich kamieniach (Teufelstein), czyli głazach narzutowych, o których zachowały się trzy legendy, czy też świętym gaju Prusów, na miejscu którego wzniesiono kościół, ale informacje o tym gaju występują tylko w źródłach polskich. Zatem miejscowość, a raczej wzgórze było miejscem kultu ludności pruskiej, być może było to cmentarzysko, na którym odprawiano pogańskie obrzędy.

Literatura na temat historii Czernik jest raczej skąpa. Wymienić tu należy wspomnianą monografię R. Grenza, który zamieścił najwięcej informacji o wsi. Głównie o kościele pisali Adolf Boetticher i Georg Dehio oraz Max Toeppen, który wspomniał też wyprawę Tatarów z 1657r. Kilka artykułów o Czernikach ukazało się w półrocznikach „Rund um die Rastenburg”, zeszytach wydawanych od 1968r. przez związek byłych mieszkańców miasta i powiatu Kreisgemeinschaft Rastenburg z siedzibą w Wesel. Zaś z polskich autorów, oprócz publikacji Lidii Wakuluk, wymienić należy Karola Górskiego i Tadeusza Swata[2].

We wczesnym średniowieczu rozciągało się tu terytorium Bartów, jednego z jedenastu plemion pruskich jak pisał Piotr z Dusburga, pierwszy kronikarz zakonny opisujący te tereny[3]. Barcja obejmowała obszar pomiędzy środkową Łyną a dorzeczem rzeki Guber (była to tzw. Mała Barcja) i sięgała na wschód do jez. Mamry (Wielka Barcja). A więc dzisiejsze Czerniki leżały w płd.-wsch. części Barcji. Pogańskie Prusy stały się obiektem wypraw chrześcijańskiego rycerstwa nie tylko z krajów niemieckich. Do czasów przybycia Zakonu i akcji osiedleńczej mieszkała tu niewielka liczba Prusów.

Jak wspomniałem na wstępie, Czerniki zostały założone przez Zakon, o którym jeszcze do niedawna przeczytać i usłyszeć można było przede wszystkim negatywne informacje[4]. Wbrew obiegowym opiniom o Zakonie ukształtowanych przez część historyków nie była to organizacja, która tylko ogniem i mieczem nawracała na chrześcijaństwo, gnębiła Polaków i germanizowała Prusy. Najlepiej oddaje to w przedmowie swojej książki Wojciech Kętrzyński[5]. Wielu Prusów dobrowolnie przyjmowało wiarę chrześcijańską o czym pisze Piotr z Dusburga, a przykładem może być przedstawiciel plemienia Bartów o imieniu Girdaw, który nobilitowany przez Zakon otrzymał liczne nadania, w tym gród, który dał początek miastu Gierdawy (Gerdauen), nazwanego tak od jego imienia (ob. jest to miejscowość Żeleznodarożnyj w obwodzie kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej). Czyniło tak wielu innych, którzy stali się właścicielami okolicznych majątków i wsi (np. od imienia Prusa Windiko jest wieś Windykajmy, Weysnora-Wajsznory, Pomene-Pomnik, Gudenika-Gudniki, Sudenika-Saduny, czy imienia Wope-Wopławki). Nadmienić należy, że wielu rycerzy pruskich zginęło w bitwie pod Grunwaldem, walcząc po stronie Zakonu. Niektórzy z tych Prusów w późniejszym czasie otrzymali tytuł szlachecki. Na omawianym terenie jako przykład może być rodzina Pohybel, założyciele wsi Pożarki, której protoplasta Jorge pochodził z Jankowa koło Parcza, czy też rodzina Packhmor, która posiadała liczne dobra na terenie obecnej gminy Barciany. Wiele miejscowości ma swój źródłosłów w imionach chrześcijańskich Prusów, bowiem Zakon nie mógł nadawać ziem poganom, jak również utrwalać w nazwach pruskich bożków (np. sprawa pochodzenia nazwy Korsze). W przypadku Czernik nazwę zaczerpnięto z charakterystycznego elementu krajobrazu, jakim był kamień, podobnie jak Kraskowo, gdzie nazwa pierwotna brzmiała „Piękny potok” (Schoenfliss). I takie nazwy stosowano dla wsi, w których osiedlali się wyłącznie koloniści niemieccy. I co znamienne wsie te były lokowane na tzw. „surowym korzeniu”, a w aktach lokacyjnych dla tych wsi były okresy „wolnizny”, czyli od kilku do kilkunastu lat osadnicy zwolnieni byli z podatków, bo musieli od podstaw wybudować swoją miejscowość (niestety, nie można tego jednoznacznie stwierdzić w przypadku Czernik, dlatego zostaje to w sferze przypuszczeń). Takie nasuwają się wnioski analizując historię osadnictwa tych terenów i porównując dokumenty lokacyjne poszczególnych miejscowości.

W wyniku chrystianizacji i podbojów Barcję podzielono w 1326r. na cztery części (z czego jedna z Reszlem przypadła biskupstwu warmińskiemu), południowa część przypadła komturowi w Bałdze, a pozostałe tereny podzielono między komturie w Królewcu i Brandenburgu/Pokarminie. Komturie (podstawowa jednostka terytorialno –  administracyjna w państwie zakonnym, składająca się z zamku i podległego mu okręgu, na której czele stał komtur) z kolei podzielono na mniejsze okręgi zarządzane przez prokuratora (urzędnik krzyżacki zarządzający najmniejszym okręgiem administracyjnym zwanym prokuratorią, na które dzielono komturstwa). Czerniki włączono do komturstwa w Bałdze. Było to konsekwencją zakrojonej na wielką skalę akcji osadniczej, którą na terenie Barcji zapoczątkował wielki mistrz Werner von Orseln, a jego działalność przerwała tragiczna śmierć w 1330r. Kontynuowali ją kolejno wielcy mistrzowie: Luter von Braunschweig (w latach 1331-35), Dietrich von Altenburg (1335-41), Ludolf König von Watteau (1342-45) i Heinrich IV Dussemer von Arfberg (1345-51), który zorganizował w 1349r. wielką wyprawę na Litwę, w dwa lata po niszczycielskim najeździe Litwinów na Barcję. Potem przez ponad 30 lat (lata 1351-82) wielkim mistrzem był Winrich von Kniprode, a jego rządy były okresem szczytowego rozwoju państwa zakonnego, najlepiej zorganizowanym i funkcjonującym organizmem administracyjno-ekonomicznym Europy średniowiecznej. Utworzona wtedy organizacja terytorialna i sieć osadnicza czytelna jest do dzisiaj.

Zaplanowana przez Zakon akcja osadnicza składała się z trzech etapów. Najpierw budowano strażnicę, następnie wokół niej lokowano – rozmieszczone koncentrycznie w odległości do 8 km od strażnicy, czyli w tym przypadku strażnicy w Rastenburgu/Kętrzynie – tzw. dobra służebne, które nadawano w lenno rycerzom pruskim, z obowiązkiem służby wojskowej na każde wezwanie Zakonu. W trzecim etapie zakładano wsie czynszowe. Po zniszczeniach całej prawie sieci osadniczej przez wojska litewskie dokonanych w latach 1345-1347 przystąpiono od nowa do zasiedlania rejonu. Odbudowano stare ale i lokowano nowe dobra służebne, a potem rozpoczęto akcję kompleksowej przebudowy drewniano-ziemnych strażnic w murowane zamki, a w końcu czyli po 1370r. (ale głównie po sierpniu 1379r. kiedy zawarto z Litwą dziesięcioletni rozejm i nastąpił okres względnego pokoju) zaczęto lokować wsie czynszowe, przede wszystkim na prawie chełmińskim, takie jak np. Czerniki. W XIV i XV w. w omawianym okręgu prokuratorskim założono ich 50.

Tak więc miejscowość Czerniki (do 1945r. Schwartzstein) założona została po 1370r. jako wieś czynszowa na prawie chełmińskim[6] (z prawem dziedziczenia w linii żeńskiej) o pow. 41 włók (688,6 ha)[7]. Nieznana jest dokładna data, gdyż nie zachował się, jak wcześniej wspomniałem, akt lokacyjny. Prof. Karol Górski z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, który omówił wieś zajmując się osadnictwem okręgu Barciany, podaje, że Czerniki założono przed 1394r. Pierwszymi osadnikami była ludność niemieckojęzyczna. Wysokość czynszu, czyli podatku wynosiła 14 skojców i 2 kury od każdej włóki, zatem w sumie za 41 włók mieszkańcy płacili Zakonowi 24 grzywny[8] i 2 skojce. W 1394r. w wykazie czynszów dla Czernik pojawił się młyn i karczma. Młynarz płacił 4 grzywny a karczmarz 3 grzywny. Podatki płacono najczęściej w dniu św. Marcina, czyli 11 listopada każdego roku na zamku prokuratorskim w pobliskim Rastenburgu, bowiem Czerniki leżały na wsch. granicy prokuratorii rastenburskiej, choć wg zakonnej Wielkiej Księgi Czynszów z 1437r. wieś należała do prokuratorii barciańskiej komturii brandenburskiej.

W 4. ćwierci XIV w., na opadającym w kierunku południowym i zachodnim stoku wzgórza, zbudowano niewielki gotycki kościół. Korpus kościoła miał wymiary 42/3 x 2 pręty chełmińskie, tj. 20,16 x 8,64 m (1 pręt chełmiński = 4,32 m). Była to skromna, bez wystroju architektonicznego budowla z kamienia i cegły, z uskokowo przystawionymi przyporami, wąskimi otworami okiennymi i stromym dwuspadowym dachem pokrytym dachówką ceramiczną. Jedynym elementem wystroju architektonicznego była elewacja wschodnia, zwieńczona schodkowo rozmieszczonymi sterczynami, podobnie jak wiele innych okolicznych wiejskich kościołów. Wewnątrz był to kościół jednonawowy bez wyodrębnionego prezbiterium i kryty płaskim, drewnianym stropem. Grube mury budowli były ewentualną ochroną dla mieszkańców i mogły stanowić schronienie w przypadku zagrożenia. Zatem kościół ten w tamtym czasie, podobnie jak inne na tym terenie, oprócz funkcji sakralnych pełnił także rolę refugium. Przez ponad 100 lat kościół parafialny w Czernikach posiadał filię w Sterławkach, gdzie w 1490r. pobudowano kaplicę. Wynika to z pisma wystawionego przez wielkiego mistrza Johanna von Tieffena w Królewcu 30.05.1490r., a skierowanego do biskupa warmińskiego Łukasza Watzenrode. Poprzednicy autora listu – jak podaje w swojej książce M. Toeppen – „z przyzwoleniem proboszcza w Czernikach udzielili mieszkańcom Sturlawken, nieszczęśliwym z powodu oddalenia od kościoła parafialnego, zgody na wystawienie kaplicy. Obecnie była ona na tyle gotowa, że mogłaby zostać wyświęcona ku czci św. Jana Chrzciciela. Wielki mistrz prosił więc biskupa o wydanie pozwolenia proboszczowi z Czernik lub innemu duchownemu na odprawienie tam mszy świętej w najbliższe święto Jana Chrzciciela (24 czerwiec), a także aby później mógł pełnić tam służbę Bożą jej własny ksiądz”. Następnie M. Toeppen pisał, że „w miejsce kaplicy w Sterławkach pobudowano w 1590r. kościół, który w 1598r. stał się kościołem parafialnym”.

Parafia Czerniki należała w czasach państwa zakonnego do archiprezbiteriatu w Reszlu (odpowiednik dzisiejszych dekanatów, w tamtych czasach archiprezbiteriaty były instancją pośrednią między parafią a biskupstwem, bowiem jurysdykcję duchowną wykonywał biskup warmiński, natomiast świecką – Zakon). W żadnych dokumentach nie ma informacji o wysokości uposażenia kościoła[9]. Zatem być może nie było o tym mowy w lokacji i kościół zbudowano później, jak piszą niektórzy badacze. Nie zachowało się też pierwotne wezwanie kościoła parafialnego. Dziesięcina wynosiła 3 łaszty zboża (czyli ok. 10 tys. litrów=74 beczek) oraz 4 grzywny i 11 solidów. Do parafii należały początkowo: Parcz, Stara Różanka, Wopławki i Kwiedzina. Po sekularyzacji patronat nad parafią sprawował książę, a od 1701r. król pruski. Nastąpiło to w okresie reformacji na terenie całych Prus, bowiem ostatni wielki mistrz Zakonu książę Albrecht Hohenzollern przyjął naukę Marcina Lutra, a wraz z nim wszyscy jego poddani. Luteranie użytkowali kościół w Czernikach aż do stycznia 1945r., kiedy z falą uchodźców opuścił Czerniki ostatni pastor Günther Sternberg. Zachował się wykaz ewangelickich proboszczów parafii10, a także pastorów i diakonów mówiących po polsku, bowiem pod k. XV i na pocz. XVI w. pojawili się na tych terenach polscy ewangelicy, głównie z Mazowsza, w tym wielu uciekinierów prześladowanych w swoim kraju.

W lutym 1657r. wojska tatarskie pod dowództwem Pawła Sapiehy splądrowały kościół i zniszczyły wieś oraz kilka sąsiednich folwarków (wcześniej, czyli 13 lutego spalili Srokowo i wymordowali prawie wszystkich mieszkańców). Jeszcze tego samego roku dżuma – przyniesiona zapewne przez żołnierzy – nawiedziła tamtejszą ludność, zaś w okresie wielkiej epidemii dżumy w latach 1709-11 zmarło we wsi 19 osób. W latach 1749-1750 i 1771-1772 kościół był remontowany i odnawiany. Przebudowano też prezbiterium, w którym do ołtarza wbudowano ambonę[10]. Prace te wykonywano w okresie, kiedy proboszczem parafii był pastor Jakub Kaminski, za którego posługi w 1765r. do parafii przyłączono Siniec, a po rozbiórce tamtejszego kościoła przeniesiono wyposażenie do Czernik (jakie dokładnie tego nie wiadomo, gdyż źródła o tym milczą, mowa jest tylko o dwóch dzwonach, które w czasie I wojny światowej zostały przetopione na użytek armii).

Mimo wielu przeciwności wieś rozwijała się. I tak w 1785r. we wsi było 31 domów, a w 1820r. – 34 domów i 240 mieszkańców (była to wieś królewska a kościół pod patronatem króla pruskiego)11. Wg danych z „Topograficzno-statystycznego przeglądu rejencji królewieckiej” z 1848r. było 39 domów, a mieszkało 422 mieszkańców, w tym 415 ewangelików i 7 katolików (wszyscy mówili w jęz. niem.; wieś kościelna, a kościół pod patronatem króla). Przy wsi w 1850r. założono cmentarz zapewne po wybudowaniu nowego odcinka drogi, obiegającej wieś od zach. Posadowiony na niewielkim wyniesieniu został kilka lat temu uporządkowany, powiększony, a cały teren cmentarza otrzymał nowe ogrodzenie.

W latach 1823-1874 proboszczem był Johann Karl Thomascik, który dał się poznać jako zapalony propagator muzyki. Założył chór parafialny, w którym śpiewali okoliczni chłopi i na własny koszt pisał nuty. Sława tego chóru dotarła na dwór królewski. Król Fryderyk Wilhelm IV w czasie jednej ze swoich licznych podróży odwiedził Czerniki. Stało się to na początku czerwca 1845r. w czasie wizyty budowy twierdzy Boyen w Giżycku. Uprzedzony o tych odwiedzinach proboszcz  przywitał monarchę  śpiewem chóru, którego poziom porównywano do chóru berlińskiego. Partię solową śpiewał tenorem osobisty woźnica pastora[11]. Zorientowany kościół (tzn. prezbiterium od strony wsch., wejście od zach.) otrzymał w 1885r. neogotycką wieżę, w której umieszczono granitową chrzcielnicę z XV w. Pod k. XIX w. zbudowano neogotycką emporę i zakupiono organy w warsztacie Maxa Terletzkiego z Królewca.

W 1898r. we wsi było 61 domów, 1259 mieszkańców (591 mężczyzn i 668 kobiet; 1144 ewangelików, 103 katolików, 4 innych wyznań chrześcijańskich, 6 Żydów i 2 bez wyznania), obszar wsi wynosił 1051,2 ha. Do obszaru Czernik wliczano też powierzchnie dwóch majątków ziemskich (Gierłoż o pow. 174 ha i Rybniki o pow. 94 ha) i gospodarstwa zakładu dla epileptyków w Karolewie o pow. 141 ha, czyli ogółem 409 ha.

Pod koniec XIX w. Czerniki stały się wsią sołecką (ostatnim do 1945r. sołtysem był Ernst Dembowski). Wybudowano wtedy leśniczówkę obsługującą las w Gierłoży oraz 4-letnią szkołę z dwiema izbami lekcyjnymi, rozbudowaną w 1929r. Również w tym roku wzniesiono dwurodzinny budynek mieszkalny dla nauczycieli. Wg danych z „Gemeindelexikon” wydanym w Berlinie w 1907r. (stan na 1.12.1905r.) wieś liczyła 62 domy, 1458 mieszkańców (z tego 657 to mężczyźni), 1422 ewangelików (1374 mówiących po niemiecku, 21 po polsku, 25 innym językiem, 2 osoby mówiące po niem. i pol.), 32 katolików (26 mówiących po niem. a 6 po pol.), którzy należeli do parafii św. Katarzyny, 2 innej wiary chrześcijańskiej i 2 Żydów; obszar wsi – 1051,2 ha, a podatek od 1 ha wynosił 10,10 RM.

Po I wojnie światowej założono we wsi ochotniczą straż pożarną, do której należało ok. 30 osób (ostatnim do 1945r. ogniomistrzem był Franz Block). W latach 20. i 30. niemal wszyscy gospodarze rozebrali stare, a zbudowali nowe budynki mieszkalne i zagrody. Wtedy też w Czernikach byli następujący rzemieślnicy: stelmach, szewc, stolarz, krawiec i kowal. Nie było już młynarza, bo nie istniał młyn, a w jego miejsce w 1920r. zamontowano na miejscowym potoku turbinę wodną dzięki czemu wieś miała już energię elektryczną, a więc 5 lat wcześniej niż miasto powiatowe[12].

W latach 1924-25 zainstalowano na wieży kościelnej nowe dzwony, bo stare przetopiono w czasie I wojny. Mniejszy, który wisi do dnia dzisiejszego na wieży posiada napis w języku niemieckim „Furchte mich nicht glaube nur” co oznacza „Nie obawiaj się tylko wierz”, zaś większy, po licznych perypetiach w 1945r., przekazany został do kościoła św. Katarzyny w Kętrzynie. Przed kościołem, w 1928r. odsłonięto pamiątkowy granitowy kamień poświęcony parafianom poległym w czasie I wojny światowej, a 70 lat później głaz ten został usunięty, zaś jego część miała posłużyć za podstawę obecnego ołtarza. Przed 1945r. do parafii Czerniki należały następujące miejscowości: Nowa Różanka, Siniec, Wopławka, Kwiedzina, Osewo i Parcz.

Wg danych z Gemeindelexikon wydanym w Berlinie w 1931r. (na podst. spisu z 16.06.1925r.) wieś liczyła 65 domów, 1454 mieszkańców (z tego 657 to mężczyźni), 1410 to ewangelicy, 42 katolicy, 1 Żyd i niewierzący; obszar wsi 1052, 8 ha, a podatek od 1 ha wynosił 10,03 RM. We wsi był USC i urząd sołecki.

Na podstawie danych z książki adresowej gospodarstw rolnych, wydanej w Lipsku w 1932r. dowiedzieć się możemy, że we wsi najwięksi rolnicy to: 1) Franz Friese, który posiadał gospodarstwo o pow. 67,5 ha (z tego 25 ha w dzierżawie), w tym 39,5 ha pół uprawnych, 5 ha łąk, 15 ha pastwisk, 3 ha lasu, 5 ha nieużytków (drogi, podwórze itp.); stan pogłowia wynosił: 8 szt. koni, 24 szt. bydła (w tym 10 krów mlecznych), 10 szt. owiec. 2) Albert Seraphin gospodarstwo o pow. 54 ha, w tym 41 ha pól, 2,5 ha łąk, 5 ha pastwisk, 3 ha lasów, 2,5 ha nieużytków; stan pogłowia – 10 szt. koni, 24 szt. bydła (w tym 12 krów mlecznych), 6 szt. trzody chlewnej i 4 owce. 3) Gustav Glaubitz – 34 ha, w tym 21 ha pól, 1 ha łąk, 5 ha pastwisk, 3 ha lasów, 4 ha nieużytków; stan pogłowia – 4 konie, 16 szt. bydła (w tym 8 krów mlecznych), 10 szt. trzody chlewnej i 6 owiec. 4) Emil Motzkau – 21 ha, w tym 11,2 ha pól, 1,3 ha łąk, 3,7 pastwisk, 3 ha lasów, 1,8 ha nieużytków; stan pogłowia – 4 konie, 12 szt. bydła (w tym 5 krów mlecznych), 6 szt. trzody chlewnej i 4 owce.

W 1933r. w Czernikach mieszkało 1507 mieszkańców. W 1938r. otwarto w Czernikach wiejską bibliotekę z wypożyczalnią książek. W 1939r. wieś liczyła 1592 mieszkańców, ale zagród chłopskich było 20. Po zakończeniu II wojny światowej i zniszczeniach dokonanych przez żołnierzy sowieckich, a potem polskich tzw. szabrowników, pojawili się pierwsi przesiedleńcy pochodzący zwłaszcza z Wołynia. Nastąpiła całkowita wymiana ludności. Nowi osadnicy nadali miejscowości spolszczoną nazwę Czarny Kamień, która obowiązywała do 1946r. Potem urzędowo zmieniono nazwę na Czerniki. Jesienią 1945r. po zasiedleniu wsi przez Polaków kościół przejęty został przez katolików, a celebracja pierwszej mszy św. miała miejsce 27.12.1945r. Kościół pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty i Matko Bożej Szkaplerznej poświęcił ks. Wacław Radziwon z parafii św. Katarzyny z Kętrzyna. Na frontowej ścianie, gdzie cudem ocalał z pożogi wojennej witraż, umieszczono krucyfiks z początków XVI w., pochodzący z grobowej kaplicy rodziny barona von Schmiedeseck, właścicieli dóbr w Wopławce. Szczegółową historię kościoła, szczególnie po 1945r. omówił w swoim artykule ks. dr Kazimierz Żuchowski, obecny proboszcz (od 3.03.1986r.) parafii pw. św. Stanisława Kostki w Karolewie, do której należy filialny kościół w Czernikach.

W okresie rządów władz komunistycznych wieś na szczęście nie została skolektywizowana. Nadal była to wieś rolnicza z własną szkołą, którą zamknięto dopiero w 1999r. We wsi istniał klub, działało kino. Nie mniej jednak powoli się wyludnia. W 1970r.  było 420 mieszkańców, a w 2000r. już tylko 259 mieszkańców (inne dane po 1970r. uzyskać można w rocznikach statystycznych woj. olsztyńskiego, a po 2000r. w rocznikach woj. warmińsko-mazurskiego). Po przemianach społeczno-politycznych w 1989r. wieś powoli wychodzi z regresu, zmienia się jej struktura, powoli staje się tzw. wsią podmiejską, a część mieszkańców podejmuje prace pozarolnicze, albo też dojeżdżając do pracy w mieście. Nową jakością życia społecznego jest próba integracji społeczności lokalnej w nowych warunkach, a pierwszym tego przejawem stała się świetlica, w której na otwarcie zorganizowano ciekawą wystawę. Nie miejsce o tym pisać szerzej, wymaga to odrębnego potraktowania. Kończąc należy podkreślić, że w 1946r. w centrum Czernik stanął dębowy krzyż, mimo wielu trudności tworzonych przez lokalne i wojewódzkie władze komunistyczne. Od 1973 r. do dziś stoi w tym miejscu krzyż betonowy, który jako symbol chrześcijaństwa niech na zawsze świadczyć będzie o naszej cywilizacji europejskiej.

Na zakończenie kilka słów o legendach związanych z diabelskimi kamieniami w Czernikach. Jako pierwszy legendy o diabelskich kamieniach (przy kościele i przy jez. Moj) publikuje w 1893r. C. Beckherrn. Natomiast legendę o złej karczmarce z Nakomiady, która oszukując na piwie została zamieniona przez diabła na konia, po raz pierwszy wydrukowano w 1720r. i tam poznać można imię kowala (Albrecht). A podkowa wisząca nad wejściem kościoła i mająca być „pamiątką” tej legendy, w rzeczywistości jest „pamiątką” z 1657r., kiedy to kościół splądrowali Tatarzy. Choć inna wersja głosi, jest to pamiątka na cześć koronacji króla pruskiego Fryderyka I w 1701r. i że zanim przybito jedną żelazną, pierwotnie wisiały w kościele dwie drewniane podkowy15. Trzecia legenda dotyczy także diabła oraz młodej dziewczyny, a w wydanej kilka lat temu przez Jerzego Marka Łapo zbiorze mazurskich podań ludowym legenda zatytułowana została „Diabelski taniec”16. We wprowadzeniu autor pisze, że opowieść o tańcu z czortem przypomina „diabelski kamień”, leżący niedaleko wsi Czerniki. Na jego powierzchni widoczne jest wgłębienie w kształcie podkowy. Głaz z mało foremnymi zagłębieniami, spośród których – przy odrobinie fantazji – można dojrzeć odcisk diabelskiego kopyta.

„Kiedyś w okolicy mieszkała dziewczyna, która szalała na punkcie tańca do tego stopnia, iż nawet jej narzeczony nie chciał już z nią tańcować. Wtedy powiedziała, iż gotowa jest wziąć za partnera choćby diabła. Tego nie trzeba było długo wzywać i wnet pojawił się w sali jako młody, przystojny myśliwy. Dziewczyna tańcząc w jego ramionach stała się niczym półmartwa. Wtedy diabeł z tancerką wyskoczył przez drzwi. Gdy chciał przeskoczyć przez wielki głaz, dziewczyna ocknęła się i zawołała głośno: „Jezus, Maria!”. Wówczas wściekły diabeł upuścił pannę, a swoją końską stopą tak silnie uderzył w kamień, że jej odbicie widoczne jest nań do dnia dzisiejszego”.

15 R. Grenz – Der Kreis Rastenburg. Ein ostpreussisches Dokumentarwerk, Marburg 1976, s. 430-431.

16 J. M. Łapo – Tragarz duchów. Zbiór podań ludowych z Mazur, Dąbrówno 2007, s. 66.

© Tadeusz Korowaj

 

1 L. Wakuluk – Osadnictwo i siec parafialna kętrzyńskiego okregu prokuratorskiego w XIV-XV wieku, [w:] Komunikaty Mazursko-Warmińskie, Nr 3 (133), Olsztyn 1976, s. 378.

[2] R. Grenz – Der Kreis Rastenburg. Ein ostpreussisches Dokumentarwerk, Marburg 1976; A. Boetticher – Die Bau-und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen, Heft II, Natangen, Königsberg 1898, s. 178-179; G. Dehio – Handbuch der Kunstdenkmäler West-und Ostpreussen (Bearbeitet von Michael Antoni), München-Berlin 1993, s. 575; M. Toeppen – Historia Mazur. Przyczynek do dziejów krainy i kultury pruskiej, Olsztyn 1995, s.164, 204, 230; K. Górski, M. Arszyński – Barciany. Dzieje zamku i ziemi do połowy XV wieku, Olsztyn 1967, s. 28; T. Swat – Czerniki, [w:] Kętrzyn. Z dziejów miasta i okolic (red. A. Wakar), Olsztyn 1978, s.166-167.

[3] Piotr z Dusburga – Kronika ziemi pruskiej, Toruń 2004, s. 44 – „Ziemia pruska dzieli się na jedenaście części. (…). Jedenasta Barcja lub Plike Barcja, która teraz nazywa się Barcją większą i mniejszą, w której mieszkają Bartowie lub Barteńczycy. Było to jedno z tych plemion, które do wojny nie miało więcej niż dwa tysiące jeźdźców, a za to wiele tysięcy piechoty”. Kapelan wielkiego mistrza żyjący na przełomie XIII i XIV w., opisał działania Zakonu na terenie Prus od początku przybycia do roku 1326 i nie wspomina nic o Czernikach, których jeszcze nie było.

[4] Literatura dotycząca historii Zakonu jest bardzo bogata. Wiele informacji o ich działalności znaleźć także można na różnych stronach internetowych. Podkreślić należy, że obecnie i polskie strony informują o Zakonie jako organizacji, która m.in. zaprowadziła cywilizację na tych terenach i niejednokrotnie współpracowała z Polską; zob. np. M. Biskup, G. Labuda – Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach. Gospodarka-Społeczeństwo-Państwo-Ideologia, Gdańsk 1988; H. Boockmann – Der Deutsche Orden. Zwölf Kapitel aus seiner Geschichte, München 1981; B. Schumacher – Geschichte Ost-und Westpreussens, Augsburg 1993; www.prusia.uni-erlangen.de/bibliographie.html czy też www.koloseum.portalliteracki.pl/import/krzyzakwinrich.html-20k

[5] W. Kętrzyński – O ludności polskiej w Prusiech niegdyś Krzyżackich, Lwów 1882, s. VI – IX – „Dzieje jednak nas uczą, że Zakon (…) nie zmierzał do tego, aby z Prus zrobić kraj niemiecki, tego dowodzi kolonizacja polska i litewska. (…) Również niesłusznie potępiają Polacy Krzyżaków przedstawiając ich jako zapamiętałych tyranów, jako gnębicieli żywiołu polskiego (…). Polacy zostali poddanymi Zakonu na podstawie dobrowolnej ugody. Zakon Polaków nie prześladował; najlepszym tego dowodem jest ta okoliczność, że ich ściągał do swego kraju i nimi zasiedlał setki mil kwadratowych. Wobec Polaków, poddanych swych, okazywał się Zakon również względnym jak wobec Niemców a gdy w XV wieku w swym upadku i demoralizacji Zakon dokuczał poddanym, to bez różnicy Niemcom i Polakom, czego historia gdańska jest wymownym dowodem. Że zaś jego polityka wobec księstw polskich i królestwa polskiego była fałszywą i podstępną, że w środkach nie przebierał, aby dopiąć celu, to było ogólnym znamieniem owych czasów; tąż samą monetą odpłacali mu się i Polacy”.

[6] Prawo chełmińskie – odmiana prawa magdeburskiego. Regulowało sprawy posiadania ziemi, dziedziczenia, służby wojskowej, sądownictwa, ustroju wiejskiego i miejskiego itd. (miało własny system miar i wag). Wg niego dziedziczyć mogli spadkobiercy obu płci. Nazwa prawa wywodzi się od założonego (28.12.1232r.) przez Zakon miasta Chełmno.

[7] Włóka lub łan – miara powierzchni stosowana w państwie zakonnym; 1 włóka starochełmińska =  16,796ha.

[8] Grzywna – jednostka obrachunkowa, zwana także marką: pieniężna i wagowa (wagę grzywny chełmińskiej obliczono na 191,29 g srebra). W systemie rachunkowo-pieniężnym 1 grzywna = 4 wiardunki = 24 skojce = 60 szelągów = 720 fenigów, np. za 3 grzywny można było kupić beczkę piwa o pojemności 132 litrów.

[9] Kościoły parafialne jako uposażenie otrzymywały 4 włóki zwolnione od czynszu na rzecz Zakonu. Na tym terenie, a więc i w Czernikach kościół nie miał jako patrona biskupa czy kapituły katedralnej jak to było na Warmii, lecz Zakon, a po sekularyzacji patronem były osoby prywatne, najczęściej okoliczni właściciele ziemscy, czyli szlachta albo patronem był władca, jak w przypadku Czernik. Kościoły lokowano we wsiach na prawie chełmińskim, a wiec zasiedlane przez ludność napływową, z zewnątrz (głównie niemieckojęzyczną).

10 R. Grenz – Der Kreis Rastenburg. Ein ostpreussisches Dokumentarwerk, Marburg 1976, s. 238 – Erhard von Quednau 1552, Johann Radmacher 1553-1587, (Leonard Wendt 1569-1576 jako adiunkt), Caspar Kreusch 1587, Malthus Socola (Solowius) do 1595, Martin Fabricius 1605, Johann Adrian Mislenta ok. 1619, Melchior Kupzau 1668, Johann Dietrich Brieskorn 1667-1713, Daniel Gross 1713-1744, Jacob Kaminski 1745-1786, Johann Thomascik 1787-1813, Johann Friedrich Grawert 1813-1823, Johann Karl Thomascik 1823-1873, Karl Reuter 1873-1896, Friedrich Eduard Georgesohn 1896-1900, Friedrich Henski od 1900-1937, Günther Sternberg 1937-1945. Jako polscy diakoni służyli w parafii: Johann Schostacker 1544-1589 i George Blendau 1607.

[10] G. Hensky – Unsere Kirchspiele, [w:] Rund um die Rastenburg, 1988 nr 4, s.249.

[11] Dane statystyczne z lat 1785-1939 dotyczące Czernik, przedstawione zostały na podstawie leksykonów gmin, przeglądów statystycznych i książek adresowych majątków ziemskich i gospodarstw rolnych.

13 E. Ross – Warum Kőnig Friedrich Wilhelm IV einer Abstecher nach Schwrzstein machte, [w:] Rund um die Rastenburg, 1977 nr 7, s. 366-370.

14 G. Hensky – Erinnerung an Schwarzstein Krs. Rastenburg, etwa bis Ende der zwanziger Jahre, [w:] Rund um die Rastenburg, 1986 nr 1, s.55.